Joop Puntman

De muurplastieken van Joop Puntman die op verschillende gebouwen in Elst geplaatst zijn, verdienen een plaats op de gemeentelijke monumentenlijst. Op die wijze kunnen ze behouden blijven, mochten de gebouwen ooit worden afgebroken.

Ongeveer vierhonderd muurplastieken, ook wel wandreliëfs, heeft Joop Puntman ontworpen en gefabriceerd. Ze hangen (of hingen) op vele plaatsen in Nederland en hebben bijvoorbeeld veel nieuwe scholen gesierd. Bij nieuwbouw van openbare gebouwen bestond jarenlang de 1%-regeling, die inhield dat 1% van de bouwkosten aan kunst besteed moest worden. De kunstwerken van Puntman waren hiervoor geliefd. Ook in Elst werden verschillende van zijn plastieken geplaatst. In 2025 zijn er nog tien.

Wie was Joop Puntman?
Joop Puntman studeerde aan de avondschool van Academie voor Beeldende Kunsten in Arnhem. Omdat hij een oorlogskind was, had hij het reguliere onderwijs grotendeels gemist; hij werd uitgenodigd om zijn werk op de academie te presenteren en werd toegelaten. De avondschool combineerde hij met zijn werk bij Het Ambacht Haalderen, dus dat waren hele lange dagen voor hem.
Bij het Ambacht Haalderen werden vanaf de oprichting in 1947 vazen, schalen en koppen en schotels gedraaid. Nadat Puntman de kunstacademie had afgesloten ontwikkelde Het Ambacht Haalderen
onder zijn artistieke leiding de productie van muurplastieken. Hij maakte diverse reliëfs (vaak in het kader van de van de 1%- regeling), die veelal werden geplaatst bij scholen door heel Nederland (Naast Elst ook o.a. in Haalderen, Well en Gennep) maar bijvoorbeeld ook bij bejaardenhuizen (o.a. in Rotterdam). Daarnaast werden er ook veel vervaardigd voor kerkelijke instanties; deze hadden meestal een religieus thema (o.a. in Ede). En tenslotte werden er ook veel voor particuliere opdrachtgevers vervaardigd (o.a. in Emmeloord, Hengelo). Zijn eigen inschatting was dat hij samen met het Ambacht Haalderen ongeveer 400 unieke wandreliëfs door heel Nederland heeft geplaatst. Tussen ca. 1949 en 1969 werkte Puntman voornamelijk in opdracht van Ambacht Haalderen. Daarna werkte hij vanuit een eigen atelier maar nog steeds in goede samenwerking met het Ambacht Haalderen waar hij bijvoorbeeld de ovens bleef gebruiken voor het bakken van zijn kunst. Hij was keramist, kunstschilder en beeldhouwer. Hij heeft ook zeer veel privéwerk gemaakt. Beelden, schilderijen, tekeningen, kerstkaarten, trouwboekjes, reclameborden. Hij is actief werk blijven produceren tot ongeveer 2005, soms in opdracht, soms persoonlijk werk. In Haalderen zijn veel grafstenen door hem ontworpen.
Joop Puntman overleed 12 december 2013
op 79-jarige leeftijd.

Karakterisering van zijn werk.

Het werk van Puntman kan gekarakteriseerd worden als wederopbouwkunst. De kunstwerken stralen het optimisme van na de Tweede Wereldoorlog uit: Optimistisch. Vissen en vogels, abstracte figuren in golvende lijnen, gezinnen in een landschap onder de zon. Mens en dier leven er samen in een harmonieuze wereld, vol zachte vormen en dynamische lijnen. Het is kunst die het toekomstideaal van de wederopbouw bezingt. De kunstenaars van dit soort werk wilden de wereld verbeteren, soms zelfs het volk verheffen
De nieuwe wandkunst was schatplichtig aan de katholieke traditie. Bijbelse elementen werden opgenomen: de katholieke beeldtaal ging uit van rust, abstracties en geometrie, om uit te stijgen boven de subjectieve werkelijkheidsuitbeelding van een kunstenaar Tegenwoordig noemen we deze kunst wat braaf.

Bij de grote wandreliëfs die in opdracht werden gemaakt, werd Puntmans artistieke vrijheid uiteraard enigszins beperkt door de wensen van de opdrachtgever. Toch is zijn stijl zeer herkenbaar: alle figuren worden wat geabstraheerd waarbij armen en benen wat langer worden, maar elke figuur blijft wel herkenbaar. Ook is er altijd sprake van doorlopende lijnen en een bepaalde vlakverdeling. Bij latere werken worden die vlakken vaak ook weer opengewerkt. Je ziet eigenlijk altijd terug dat hij zich goed inleefde in de specifieke locatie en graag op een artistieke manier rekening hield met de wensen van de opdrachtgever. Een werk op een kleuterschool moest in de eerste plaats de kleuters aanspreken. Een werk in een bejaardenhuis moest de oudere bewoners van het huis aanspreken. Hij wilde dat zijn werk zo laagdrempelig was dat iedereen er van kon genieten.
Hij wilde niet graag in de schijnwerpers staan met zijn kunst: als mensen tijdens het plaatsen van het werk kwamen vragen wat de kunstenaar had bedoeld met zijn werk, gaf hij vaak als antwoord dat hij dat ook niet wist omdat hij alleen was ingehuurd om het werk te plaatsen.
In Puntmans privéwerken is dat abstraheren nog verder doorgetrokken. Hierin staat vaak zijn rol in zijn gezin centraal. Ook bepaalde dieren beeldde hij graag met klei of schilderend uit: de haan, het paard en de bizon waren zeer geliefd. Ongeveer elke tien jaar zag je zijn stijl een grote verandering doormaken: bijvoorbeeld experimenteren met uitbundige kleuren of juist alleen maar zwart (op een witte ondergrond) met Oost-Indische inkt, ronde vormen in plaats van hoekige vormen, invloeden van Afrikaanse kunst.

Puntman in Elst
Werken van Puntman zijn er anno 2025 nog vele te zien.
Het schoolgebouw aan de Van der Duyn van Maasdamstraat, dat in januari 1960 geopend werd als R.K.-Ulo-school Aloysius. Bij de opening van het gebouw werd in de hal het kunstwerk ‘de lerende jeugd’ bewonderd.

Hal schoolgebouw Van der Duyn van Maasdamstraat.

In april van dat jaar kwam ook het werk ’de lerende jeugd met opgang naar het leven’  gereed.

Hal schoolgebouw Van der Duyn van Maasdamstraat.

Beide reliëfs hangen nog in de school die momenteel leeg staat (april 2025) en niet toegankelijk is. Verder werd er indertijd aan de zijwand van het gebouw een reliëf van de patroonheilige van de school St. Aloysius aangebracht, maar dat is verloren gegaan. Op de westelijke zijkant van het gebouw is nog een deel van een reliëf bewaard.

Achterzijde schoolgebouw Van der Duyn van Maasdamstraat

En achter de gymzaal (zijde Kokkeland – te zien vanaf de ingang van de parkeergarage van Albert Heijn) hangt sinds 1966 het werk ‘de acrobaten’.

Achterzijde gymzaal Van der Duyn van Maasdamstraat.

Het schoolgebouw aan de Mozartstraat, gebouwd als Chr. Ulo ’t Kompas, kreeg in 1966 aan de voorgevel het werk ‘de verbeelding van Psalm 8’ (‘U doet hem heersen over de werken van Uw handen, U hebt alles onder zijn voeten gelegd: schapen en runderen, die allemaal, en ook de dieren van het veld, de vogels in de lucht en de vissen in de zee, al wat over de paden van de zeeën gaat.’). Vele bewoners heeft het gebouw inmiddels gekend, maar het reliëf is er nog steeds.

Schoolgebouw Mozartstraat 1985

In de hal van de vroegere Werenfried jongensschool, die tegenwoordig een van de lesruimten van De Wieken in de Irenestraat vormt, hangt een groot plastiek uit 1959.

Lokaal De Wieken (vroeger lagere school) Irenestraat

Uit een krant in die tijd is een foto bekend waar Joop Puntman samen met Henk Hoge en Gerard Wismans het kunstwerk aanbrengen.

Hal lagere school Irenestraat 1959

Het schoolgebouw van basisschool De Ark aan de Kruisakkers had vroeger ook een wandreliëf van Puntman aan de zijwand aan de kant van de Vergert. Helaas is dit verdwenen en dat is jammer, vooral omdat in het lokaal achter deze muur het Erfgoedlokaal van Marithaime gevestigd is. Tot nu toe kan niemand vertellen wat er met dit kunstwerk gebeurd is.

Aan de Heinz-fabriek aan de Stationsstraat hangen vier tegels met reliëfs, eveneens van de hand van Puntman.