Wapenpanelen uit Ambtshuis, nu in het gemeentehuis

In het Ambtshuis – vlak bij de Elster Toren – hingen in de Daan Tapzaal 16 houten panelen met de namen en wapenschilden van de vroegere bestuurders van het Ambt van Over-Betuwe. Na de recente verbouwding als gemeentekantoor was er voor de wapenpanelen geen passende plaats meer in dit gebouw. Bovendien bleek dat de oude wapenpanelen toe waren aan een grondige restauratie.
De gemeente Overbetuwe heeft aan Marithaime gevraagd om adviezen op te stellen voor de benodigde restauratie en de herplaatsingsmogelijkheden van dit cultureel erfgoed.

Binnen onze vereniging is een commissie gevormd die aan deze opdracht heeft gewerkt. In november 2021 zijn de gerestaureerde panelen op gehangen in de Oude Raadzaal van het gemeentehuis. Daarmee is dit project tot afronding gekomen.

Om welke panelen gaat het?

In 1327 is het Ambt van Over-Betuwe ingesteld door graaf Reinald II van Gelre. Het ambt was een bestuursorgaan dat was belast met het toezicht op dijken, wegen en waterwerken. In de loop der tijd nam het ook andere taken op zich, zoals het heffen van landsbelastingen, het beheer van de brandweer en de hulp bij watersnoodrampen. De ambtsman was tevens ”richter”. Hij oefende de rechtspraak uit bij criminele en civiele zaken.
Het ambtsbestuur vormde de overheid in de Over-Betuwe en bestond voornamelijk uit edelen. Wij kunnen de Ambtman beschouwen als voorganger van de Burgemeester, de Dijkgraaf en de Kantonrechter.

Pas in 1694 kocht de Ambtman een pand nabij de toren van Elst en verbouwde dat tot kantoor met een “gevang”. Op die plaats zou nog eeuwenlang het Ambtshuis van Over-Betuwe staan. In 1719 werd begonnen met het versieren van de Vierschaar (rechtskamer). In het midden van de achterwand, achter de zitplaats van de richter, werden panelen geplaatst die werden beschilderd met de kleurrijke wapens en bijbehorende namen van de laatst binnengekomen heren uit de ridderschap (6 ambtsheren en 57 ambtsjonkers). De wapenpanelen zijn vervaardigd in de periode 1719 t/m 1738. Deze zijn dus zo’n 300 jaar oud. Ze zijn een aantal keren gewijzigd en uitgebreid (o.a. door er aan de bovenzijde een stuk aan toe te voegen).

Het oude Ambtshuis voor 1944.
De Vierschaar-kamer in het oude Ambtshuis.

In de bevrijdingsstrijd in 1944 is het Ambtshuis zwaar beschadigd geraakt en is daarna afgebroken. Enkele jaren later is het huidige Ambtshuis gebouwd. Gelukkig is het merendeel van de wapenpanelen uit het deels verwoeste Ambtshuis gered en konden deze in het nieuw gebouwde Ambthuis weer een ere plaats krijgen in de vergaderzaal (later omgedoopt tot “Daan Tap-zaal”).

De panelen I t/m XI zijn de oorspronkelijke panelen, terwijl de panelen XII t/m XIV zodanig beschadigd waren dat ze geheel of deels vernieuwd moesten worden. Toen zijn er ook nog twee extra panelen (XV en XVI) toegevoegd. De toegevoegde panelen tonen de namen en wapens van de dijkgraven van het Polderdistrict Over-Betuwe (van 1838 tot 1982) en de wapens van de in 1982 samengevoegde Polderdistricten Over-Betuwe en Neder-Betuwe.

De wapenpanelen in de Daan Tapzaal van het naoorlogse Ambtshuis.

Historische waarde van de wapenpanelen

Bij de wapenpanelen is geen sprake is van grote kunstzinnige waarde, maar ze zijn wel van grote cultuurhistorische betekenis. Dergelijke wapenborden zijn kenmerkend als stukken die men vanaf de 17de eeuw in deze vorm in belangrijke openbare gebouwen, zoals kerken en overheidsgebouwen, kon aantreffen. Het toevoegen van familiewapens aan schilderijen komt al sinds de middeleeuwen voor. Dit is heraldische kunst te noemen. De eerdere restauraties en uitbreidingen aan de wapenschilden in het Ambtshuis getuigen van belangrijke fasen in de historie van de streek. De wapenpanelen vormen thans een beleefbare brug tussen het vroegere- en huidige bestuursstelsel. De waarde van deze cultuur-objecten is vooral zo groot omdat vanuit deze periode slechts weinig objecten in onze streek zijn overgebleven. Met name door het oorlogsgeweld in 1944 is er veel verwoest.

Inmiddels was duidelijk dat de panelen aan restauratie toe waren. De vernislaag was sterk verweerd en een groot deel van de naden tussen de plank-delen van de panelen waren opengebarsten door de werking van wisselende temperatuur- en vochtcondities.
Om de wapenpanelen weer in goede conditie te brengen en voor de toekomst te bewaren, was een ingrijpende restauratie nodig. Voor deze werkzaamheden heeft de restauratiecommissie een programma van eisen opgesteld en een aanbesteding georganiseerd. De restauratie is uitgevoerd door een restauratieatelier uit Maastricht.
Na de restauratie zijn de panelen van nieuwe lijsten voorzien.

Naar een nieuwe plaats

Nadat de gemeente Overbetuwe het Ambtshuis had gekocht is het pand ingrijpend verbouwd om het geschikt te maken voor een nieuw gebruiksdoel. Daarbij heeft de Daan Tap-zaal plaats gemaakt voor enkele werkkamers met een moderne inrichting. Helaas was er na de verbouwing geen passend plaats meer voor de panelen. De restauratiecommissie heeft een onderzoek uitgevoerd naar de meest geschikte plaats om de panelen op te hangen.
Uitgangspunt was, om de wapenpanelen te hangen op een plaats die verbonden is aan een huidig bestuur in het oorspronkelijke gebied van het Ambt van Over-Betuwe. Het gemeentehuis te Elst is daarom een logische keuze. Het ambtsbestuur is als voorganger te beschouwen van het waterschap maar ook van de gemeente. Voor de gemeente Overbetuwe geldt dat aansluiting wordt gevonden in een deels dezelfde geografische situatie en – uiteraard – in een bijna gelijke naamgeving.

Naast de historische band tussen de vroegere bestuursvorm en het huidige plaatselijke bestuur, is voor de burger de zichtbaarheid van de wapenpanelen – als cultuurhistorisch object- van belang. Het “dagelijks” zichtbaar zijn van de panelen kan alleen als deze in de publiekshal worden opgehangen. In het nieuwe/ verbouwde gemeentehuis in Elst is daarvoor helaas geen plaats. (geen geschikte wanden en tevens geen geschikte condities).

Een nadere verkenning heeft opgeleverd dat de voormalige raadzaal – in het oudste gedeelte van het gemeentehuis – een passende plaats kan bieden voor het ophangen van de wapenpanelen (zowel wat betreft ruimte als condities). De zaal is voldoende groot om aan alle 16 wapenpanelen plaats te bieden.
Uitgangspunt voor de opstelling is dat de panelen met de namen en wapens van de Ambtmannen een centrale plaats krijgen, geflankeerd door de andere panelen. Op de uiterste flanken kunnen de “dubbele” wapenpanelen (met twee kolommen wapens + namen) de rij sluiten.

De “Dijkgraaf-panelen” zijn op een andere wand in dezelfde zaal ophangen, zodat die gescheiden hangen van de panelen die behoren bij het (oude) Ambt van Over-Betuwe. Deze twee panelen maken namelijk geen deel uit van de oude serie, maar zijn later toegevoegd en uitgebreid (laatstelijk in 1982). De “Dijkgraaf-panelen” vormen een logisch vervolg op de oude serie en geven daarmee een beeld van gewijzigde inzichten op gebied van de inrichting van het overheidsbestel.

Met de plaatsing van de wapenpanelen in de Oude Raadzaal hebben deze weer een prominente plaats in onze streek gekregen. De inwoners mogen terecht trots zijn op dit erfgoed, die door het gemeentebestuur van Overbetuwe met zorg worden omringd.

Werkgroep Restauratie Wapenschilden Ambtshuis.
November 2021